Üçüncü Yaş Üniversitesi Nedir?

DÜNYADA ÜÇÜNCÜ YAŞ ÜNİVERSİTELERİ

Doç. Dr. Zeynep Altın

Dünya nüfusu, oldukça dikkat çekici bir demografik dönüşümden geçmektedir. Bu durum literatürde “Silver Tsunami” (Gümüş Tsunamisi) olarak adlandırılsa da, aslında nüfusun yaşlanması bir kriz değil, insanlık tarihinin en büyük başarılarından biri olarak kabul edilmelidir. Ancak bu başarının sürdürülebilir kılınması, toplumun her kademesinde çok yönlü bir dönüşümü zorunlu kılmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) 2021-2030 dönemini “Sağlıklı Yaşlanma On Yılı” ilan etmesi, yaşlı nüfusun potansiyelini keşfetmek adına küresel bir vizyon sunmaktadır. Bu bağlamda Üçüncü Yaş Üniversiteleri (U3A), yaşlı bireyin toplumsal konumunu pasif bir “bakım alan” noktasından aktif bir “özne” noktasına taşıyan en stratejik yapılardır.

Yaşlılık çalışmaları 1960’lardan bu yana büyük bir değişim göstermiştir. İlk başlarda orta yaş rollerinin korunmasını savunan “aktivite kuramı” hakimken, 1990’lardan itibaren WHO’nun etkisiyle “aktif yaşlanma” kavramı merkezî hale gelmiştir.
Aktif yaşlanma; sağlık, katılım ve güvenlik fırsatlarının optimize edilmesi süreci olarak tanımlanmaktadır. Bu sürecin en kritik halkası ise Yaşam Boyu Öğrenmedir. Öğrenme artık sadece boş zamanları değerlendiren “ek bir kültürel aktivite” değil, aktif yaşlanmayı mümkün kılan temel bir altyapı olarak görülmektedir. Eğitim; yaşlı bireyi toplumsal eşitsizliklere karşı bilinçlendirir, hak savunuculuğunu güçlendirir ve onu neoliberal politikaların mağduru olmaktan çıkarıp politik bir özne haline getirir.

Küresel Modeller ve Kurumsal Çeşitlilik

Üçüncü Yaş Üniversiteleri dünyada iki ana model üzerinden filizlenmiş, zamanla yerel renklerle çeşitlenmiştir:

Fransız Modeli (1973): Prof. Pierre Vellas tarafından Toulouse Üniversitesi bünyesinde kurulan bu model, akademik hiyerarşinin korunduğu ve derslerin akademisyenler tarafından verildiği formal bir yapıya sahiptir.

İngiliz Modeli (1981): Peter Laslett ve Eric Midwinter öncülüğünde Cambridge’de ortaya çıkan bu model, akademik hiyerarşiyi reddederek “self-help” (kendi kendine yardım) ve gönüllülük esasını benimser; burada öğretmen ve öğrenci ayrımı yoktur.

Bu iki modelden türeyen hibrit yapılar tüm dünyaya yayılmıştır. Örneğin Çin, 7.6 milyondan fazla öğrencisiyle dünyanın en büyük devlet destekli yaşlı eğitimi sistemine sahiptir. Amerika’da Osher Enstitüleri üniversite-toplum iş birliğinin en rafine örneklerini sunarken, İzlanda’da öğrenme bir yaşam tarzı ve emeklilik sonrası kimliğin yeniden kurgulanması olarak görülür. Türkiye ise 2005 yılından itibaren Tazelenme Üniversitesi ve Ege Üçüncü Yaş Üniversitesi gibi yapılarla bu küresel ağda hibrit bir modelle yerini almıştır.

U3A’ların sağladığı kazanımlar sadece entelektüel gelişimle sınırlı değildir. Bilimsel veriler, eğitimin beyindeki nöral ağları güçlendirerek neuroplasticity (nöroplastisite) sağladığını göstermektedir. Sosyal izolasyonun, günde 15 sigara içmeye eşdeğer bir mortalite riski taşıdığı gerçeği göz önüne alındığında, U3A’ların sunduğu “Üçüncü Mekan” (Third Place) rolü hayati önemdedir. Ayrıca, aktif yaşlanan bireylerin hastane başvurularında %30’a varan azalma sağlandığı gözlemlenmiştir; bu da halk sağlığı ekonomisi açısından muazzam bir tasarruf anlamına gelmektedir.

Üçüncü Yaş Üniversiteleri, elde ettikleri büyük başarıları bir adım öteye taşıyarak daha kapsayıcı ve sürdürülebilir bir gelecek inşa etme aşamasındadır. Bu süreçte temel önceliğimiz, eğitimi bir ayrıcalık olmaktan çıkarıp toplumun her kesimine ulaşan bir hak haline getirmektir.

Temel önceliğimiz, eğitimi bir ayrıcalık olmaktan çıkarıp toplumun her kesimine ulaşan bir hak haline getirmektir. Gelecek vizyonumuzun en önemli sütunu, Üçüncü Yaş Üniversitelerini her türlü sosyo-kültürel arka plana sahip birey için erişilebilir kılmaktır. Sadece belirli bir eğitim düzeyine veya kültürel sermayeye sahip bireyleri değil; farklı toplumsal katmanlardan gelen tüm yaşlılarımızı bu ağa dahil etmek temel hedefimizdir. Bu “demokratik eğitim” anlayışı, toplumsal eşitsizliklerin azaltılmasında kritik bir rol üstlenecektir.

Sistemimiz, sadece aktif ve bağımsız olan “Üçüncü Yaş” bireylerini değil; fiziksel veya bilişsel kırılganlıkların başladığı “Dördüncü Yaş” dönemindeki büyüklerimizi de kucaklamalıdır. Yaşlılık eğitimini, yaşlanmanın doğal bir parçası olan sonluluğu ve kırılganlığı reddeden bir “anti-aging” mekanizması olarak değil; hayatın bütünlüğünü ve anlamını kavrayan, varoluşsal bir destek süreci olarak kurguluyoruz. Pandemi süreciyle birlikte hayatımıza giren Dijital U3A (vU3A) kavramı, artık bir alternatif değil, temel bir gerekliliktir. Dijital okuryazarlığı bir lüks değil, yaşlı bireyin bilgiye ve sosyalleşmeye erişimi için bir “hak” olarak görüyoruz. Teknolojiyi, coğrafi veya fiziksel engelleri aşmak için bir köprü olarak kullanacağız.

Üniversite hiyerarşisinin geleneksel yapısını, yaşlı nüfusun dinamizmine ve hızına uyumlu hale getirmeyi amaçlıyoruz. Bu modelde yaşlılar sadece “öğrenen” değil, tecrübelerini genç kuşaklara aktaran birer “rehber” konumundadır. Sadece yaşlılara özel alanlar değil, gençlerle yaşlıların ortak akıl yürüttüğü kuşaklararası etkileşim modelleri, toplumsal dayanışmanın anahtarı olacaktır.

Doç. Dr. Zeynep Altın
Dahiliye Uzmanı, Ege Geriatri Derneği Yönetim Kurulu Üyesi

Altın Z. İzmir Üçüncü Yaş üniversiteleri Çalıştayı Raporu , Şahin S., Düzgün G., Ege Geriatri Derneği Yayınları- 2026 -İzmir, ISBN: 978-625-91766-0-4